เมื่อความขัดแย้งของผู้ใหญ่กลายเป็นบาดแผลของเด็ก : คุยเรื่องความขัดแย้งในครอบครัวโดยไม่ปล่อยให้ลูกต้องเป็นคน “เลือกข้าง”

ในคืนธรรมดาที่ช้อนกระทบจาน เสียงข่าวเล็ดลอดจากทีวี และเสื้อผ้าที่พับค้างอยู่บนโซฟา บ้านดูเหมือนเดิมทุกอย่าง ยกเว้นถ้อยคำที่ลอยไปมาในอากาศ คำบ่นที่ไม่ได้ตั้งใจจะถามตรง ๆ แต่แรงพอให้ลูกต้องได้ยิน “ถ้าเขา /เธอ ใส่ใจมากกว่านี้ ปัญหาก็คงไม่เกิด” “ดูสิ ถ้าแม่/พ่อรับผิดชอบกว่านี้ก็คงไม่เป็นแบบนี้หรอก”

เด็กไม่ได้ตอบอะไร เหมือนเขาไม่เข้าใจ แต่จริงๆ แล้วเขารับรู้ได้ดีว่ากำลังเกิดอะไรขึ้น ไม่มีใครพูดออกมาตรง ๆ ว่า “เลือกข้างสิ” แต่เด็กเข้าใจทันทีว่า เขากำลังถูกดึงให้รับรู้ว่าใครควรถูกเห็นใจ ใครควรถูกตำหนิ และใครควรถูกทิ้งให้อยู่ข้างหลัง โลกภายในของเขาเหมือนแผนที่เล็ก ๆ ที่ถูกฉีกเป็นสองทิศพร้อมกัน จะคล้อยตามพ่อก็รู้สึกผิดกับแม่ จะเข้าข้างแม่ก็เหมือนหักอกพ่อ นี่คือคณิตศาสตร์แบบหนึ่งที่โรงเรียนไม่เคยสอน เมื่อความรักสองฝั่งถูกเปลี่ยนเป็นสมการให้เลือกคำตอบเดียว การไม่ตอบอะไรของเด็กจึงกลายเป็นที่เก็บบาดแผล 

ความขัดแย้งของผู้ใหญ่เป็นเรื่องธรรมดา ผลพลอยได้ของการอยู่ร่วมกันอย่างไม่สมบูรณ์แบบ แต่เมื่อเราปล่อยให้มันไหลไปถึงลูก ความไม่ลงรอยจึงกลายเป็นการสั่งให้หัวใจเด็กหักครึ่ง งานศึกษามากมายบอกเราว่าเด็กตัวเล็ก ๆ ต้องอุ้มความคิดสองชุดที่สวนทางกันอยู่ในหัว และต้องเดินชีวิตต่อไปพร้อมความรู้สึกผิดที่ไม่ได้เป็นของเขาแต่แรก ทว่าก่อนงานวิจัยใด ๆ เด็กก็รู้อยู่แล้วด้วยสัญชาตญาณว่า เขาไม่ควรถูกบังคับให้เป็นกรรมการตัดสินความรักของพ่อแม่ เพราะความรักไม่ควรถูกทำให้เป็นการแข่งขัน และถ้าจำเป็นต้องมีคะแนน เด็กไม่ควรเป็นคนถือป้าย

ความขัดแย้งของผู้ใหญ่เป็นเรื่องธรรมดาของชีวิตคู่ บทความนี้จึงชวนเราคุยกันอย่างซื่อตรงว่า จะทะเลาะอย่างไรให้ยังปลอดภัยต่อหัวใจของลูก จะยุติอย่างไรโดยไม่ต้องหาผู้ชนะ จะวางกติกาอย่างไรเมื่อชีวิตคู่เดินไปคนละทาง และจะบอกลูกอย่างไรว่า ต่อให้ผู้ใหญ่ไม่เข้าใจกัน เขายังมีสิทธิ์รักทั้งพ่อและแม่อย่างเต็มที่ เด็กไม่ควรถูกขอให้เลือกระหว่างพระอาทิตย์กับดวงจันทร์ เพราะทั้งคู่ต่างทำให้ท้องฟ้ามีความหมาย และหน้าที่ของเราคือปกป้องท้องฟ้านั้นให้ยังสว่างอยู่สำหรับเขาเสมอ

-1-
บ้านที่ควรเป็นที่พักใจ แต่กลับกลายเป็นสมรภูมิ

คำว่า “บ้าน” ทำหน้าที่ง่ายที่สุดแต่ก็ยิ่งใหญ่ที่สุดสำหรับมนุษย์ตัวเล็ก ๆ คนหนึ่ง นั่นคือทำให้เขารู้สึกว่าตัวเองปลอดภัยพอที่จะหลับตาได้โดยไม่ต้องกังวลว่าพรุ่งนี้เช้าจะมีใครหายไป และพื้นที่นี้ปลอดภัยเพียงพอ แต่เมื่อความขัดแย้งของผู้ใหญ่ค่อย ๆ แทรกซึมในบทสนทนาประจำวัน บ้านที่ควรจะเป็นที่พักใจ กลับกลายเป็นสมรภูมิที่เกิดขึ้นในพื้นที่ที่ควรเรียกว่า “พื้นที่ปลอดภัย” ในชีวิต เด็กไม่เห็นเลือด แต่เขาเห็นสายตาที่ไม่สบกัน เห็นเสียงที่กดต่ำกว่าปกติ และเห็นความตึงเครียดที่ทำให้อากาศในบ้านหนักกว่าทุกคืน

งานวิจัยในครอบครัวไทยอย่าง Family Communication Patterns and Conflict Management Styles in Thai Families (เชียงใหม่) ชี้ว่า ครอบครัวจำนวนมากมักเลือกวิธี “หลีกเลี่ยง” เมื่อเผชิญความขัดแย้ง แต่การไม่พูดนั้นไม่ใช่ความว่างเปล่า มันเป็นความเงียบที่เต็มไปด้วยความหมายโดยนัยที่ซ่อนอยู่ และเด็กซึมซับบรรยากาศเหล่านี้ได้เร็วกว่าที่เราคิด เขารู้ว่าพ่อกับแม่ไม่พูดกัน เขารู้ว่าประโยคที่ถูกทิ้งกลางห้องนั่งเล่น ไม่ได้ตั้งใจจะพูดกับเขา แต่กลับแทงตรงมาที่หัวใจของเขาโดยไม่ทันตั้งตัว

ในทางจิตวิทยา เด็กที่เติบโตมาในบ้านแบบนี้มักเกิดสิ่งที่เรียกว่า hypervigilance หรือการระแวดระวังเกินเหตุ เขาพยายามจับสัญญาณเล็ก ๆ น้อย ๆ ของบรรยากาศ เช่น การปิดประตูแรงกว่าปกติ หรือเสียงถอนหายใจ เพราะเชื่อว่าอาจนำไปสู่การทะเลาะใหญ่โตอีกครั้ง บ้านจึงไม่ใช่พื้นที่พัก แต่เป็นสนามที่เขาต้องคอยสังเกต คาดเดา และป้องกันตัวเองอยู่ตลอดเวลา

บ้านที่ควรจะสอนให้เด็กเชื่อมั่นในโลก กลับทำให้เขาเรียนรู้วิธี “เอาตัวรอด” มากกว่าวิธี “อยู่อย่างเป็นสุข” และในสนามรบที่ไร้เสียงกระสุนนี้ เด็กคือคนที่พ่ายแพ้ตั้งแต่แรกเริ่ม

-2- 
ความขัดแย้งที่ไม่ใช่เรื่องของเด็ก

ความขัดแย้งของผู้ใหญ่คือเรื่องของความไม่ลงรอย การจัดการชีวิตคู่ การแบ่งหน้าที่ การจัดการความผิดหวัง แต่มันไม่ควรเลยที่จะกลายเป็น “การบ้าน” ของเด็ก เด็กไม่ควรถูกบังคับให้แบกรับสมการที่เกินวัย เหมือนต้องสอบข้อสอบที่ไม่ได้มีคำตอบที่ถูกจริง ๆ

งานวิจัย Children and Divorce: A Rapid Review Targeting Cognitive Dissonance อธิบายว่า เมื่อเด็กถูกบังคับให้ “เลือกข้าง” เขาจะตกอยู่ในสภาวะ cognitive dissonance ภาวะที่ความคิดและความรู้สึกขัดแย้งกันอย่างรุนแรง เขารักทั้งพ่อและแม่ในเวลาเดียวกัน แต่ระบบในบ้านกลับบังคับให้เขาต้องยกความรักนั้นไปให้ใครคนหนึ่ง แล้วทำเป็นว่าความรักอีกฝั่งไม่สำคัญ เด็กจึงเรียนรู้ที่จะ “หักอก” ตัวเองซ้ำ ๆ

ในชีวิตจริง ภาวะนี้ไม่จำเป็นต้องมาจากคำสั่งตรง ๆ ว่า “ห้ามเข้าข้างพ่อ” หรือ “หนูอย่าเชื่อแม่” มันอาจมาในรูปของสายตาที่คาดหวัง, คำบ่นที่จงใจให้ลูกได้ยิน, หรือแม้แต่ความเงียบที่กดดันให้เด็กรู้ว่าต้องยืนอยู่ข้างใคร หากเขาไม่เลือก เขาจะกลายเป็นคนทรยศต่อทั้งสองฝั่ง

ในเชิงปรัชญา นี่คือความย้อนแย้งที่โหดร้ายที่สุด เพราะสำหรับเด็ก การอยู่ข้างใครคนหนึ่งก็เท่ากับการหักหลังอีกคนหนึ่ง แต่การไม่เลือกใครเลยก็เท่ากับการหักหลังทั้งสองคนพร้อมกัน เด็กจึงตกอยู่ในวงกลมที่ไม่มีทางออก เหมือนนักโทษที่ถูกตัดสินผิดไม่ว่าจะตอบอย่างไร

และในเชิงอารมณ์ ผลลัพธ์ของการบังคับให้เลือกข้างจึงไม่ใช่เพียงการทำให้เด็กเศร้าหรือโกรธ แต่ลึกกว่านั้นคือการทำให้เขา “ไม่แน่ใจว่าตัวเองมีสิทธิ์จะรักใครได้อย่างเต็มที่” โลกภายในที่ควรอัดแน่นไปด้วยความเชื่อมั่น จึงกลายเป็นโลกที่เต็มไปด้วยความรู้สึกผิดที่ไม่ได้เป็นของเขาเลยตั้งแต่ต้น

-3-
เสียงเงียบที่กัดกินข้างใน

ความขัดแย้งในครอบครัวไม่จำเป็นต้องดังเสมอไป บางครั้งสิ่งที่ทำร้ายที่สุดกลับเป็น “ความเงียบ” ที่ยาวนานกว่าทุกประโยค ความเงียบที่เด็กสัมผัสได้ว่าพ่อแม่ไม่คุยกัน ไม่สบตากัน และทิ้งช่องว่างกลางบ้านไว้ให้เขาเดินผ่านทุกวัน

งานวิจัยไทย Family Communication Patterns and Conflict Management Styles in Thai Families (เชียงใหม่) พบว่า ครอบครัวไทยจำนวนมากมักเลือกวิธีจัดการปัญหาด้วย avoidance หรือการหลีกเลี่ยงที่จะพูดตรง ๆ สิ่งนี้อาจทำให้บ้านดูสงบในสายตาคนนอก แต่ในใจเด็ก ความเงียบเหล่านี้กลับดังพอที่จะทำให้เขารู้สึกว่าต้องเป็น “คนกลาง” หรือไม่ก็ “กรรมการ” ที่คอยอ่านสัญญาณว่าใครกำลังโกรธใคร และจะเกิดการปะทุอีกครั้งเมื่อไร

ความเงียบที่ซ่อนความขัดแย้งยังสร้างบาดแผลระยะยาว งานวิจัย Parenting Styles and Behavioral Problems among Preschoolers in Thailand ระบุว่า เด็กที่ต้องอยู่ท่ามกลางความตึงเครียดซ้ำ ๆ มีแนวโน้มจะแสดงออกทางพฤติกรรม เช่น ก้าวร้าวกับเพื่อน ถอนตัวจากสังคม หรือกลายเป็นคนที่ต้องเรียกร้องความสนใจเพื่อให้แน่ใจว่ายังมีใครเห็นเขาอยู่บ้าง

และยิ่งไปกว่านั้น งาน Parental Conflict and Its Effect on Child Growth ยังชี้ว่าความตึงเครียดต่อเนื่องทำให้การพัฒนาทางอารมณ์และสมองของเด็กสะดุด เด็กจำนวนมากมีปัญหาด้าน EF (Executive Function)  ความสามารถในการควบคุมอารมณ์ การโฟกัส และการแก้ปัญหาในอนาคต เมื่อ EF อ่อนแอ ชีวิตทั้งชีวิตของเขาก็เปราะบางขึ้นตามไปด้วย เด็กอาจยังหัวเราะกับเพื่อน อาจยังสอบได้คะแนนดี แต่ข้างในเขาไม่เคยมั่นใจเลยว่าตัวเองมีค่าพอที่จะถูกรักทั้งสองด้าน ความเงียบที่กัดกินนี้ จึงไม่ได้พรากเพียงความสุขชั่วคราวไปจากเด็ก แต่มันพรากความมั่นใจในความรักที่ไม่มีเงื่อนไขออกไปด้วย

– 4 – 
หย่าร้างไม่ใช่จุดจบ แต่คือบททดสอบของความรักที่เหลืออยู่

การหย่าร้างไม่ได้หมายถึงการสิ้นสุดของครอบครัว แต่มันคือการเปลี่ยนรูปแบบของความสัมพันธ์และบ่อยครั้งคือการทดสอบว่า ความรักที่เหลืออยู่เพื่อเด็ก จะถูกปกป้องได้มากแค่ไหน

งานวิจัย Child Positions in Divorced Families with Prolonged Conflicts อธิบายว่า เด็กที่เติบโตท่ามกลางการหย่าร้างที่ยืดเยื้อและเต็มไปด้วยความขัดแย้ง มักถูกวางให้อยู่ในตำแหน่ง “ตัวแทน” ของพ่อหรือแม่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง เด็กไม่ได้แค่สูญเสียโครงสร้างครอบครัวเดิม แต่ยังต้องรับบทเป็นผู้สืบทอดความโกรธและความผิดหวังของผู้ใหญ่ เหมือนถูกมอบไม้ผลัดในสนามวิ่งที่ไม่ใช่ของตัวเอง

และเมื่อความขัดแย้งไม่จบ เด็กมักจะค่อย ๆ สูญเสียความสัมพันธ์กับอีกฝ่ายไปโดยไม่รู้ตัว บางคนเลือกเงียบและห่างออกมาเพื่อไม่ให้ใครโกรธ แต่เงียบไปจนความผูกพันกับพ่อหรือแม่อีกคนเลือนหาย บางคนเลือกยืนข้างหนึ่งเต็มตัว แต่ก็ต้องจ่ายราคาด้วยการปิดประตูหัวใจอีกด้านหนึ่งตลอดไป

ในแง่จิตวิทยา การหย่าร้างที่ถูกทำให้เป็น “สงคราม” ทิ้งร่องรอยยาวนานกว่าตัวเหตุการณ์หย่าร้างเองเสียอีก ในเชิงปรัชญา มันคือความย้อนแย้งที่เจ็บปวด ความรักที่ครั้งหนึ่งเคยสร้างชีวิตใหม่ให้กำเนิดเด็ก กลับถูกทำให้กลายเป็นเหตุผลในการทำลายหัวใจของเขา

มีนักจิตวิทยาเปรียบว่า เด็กในบ้านที่หย่าร้างไม่ใช่ “ผู้โดยสาร” ที่นั่งอยู่เบาะหลัง แต่คือคนที่ถูกโยนออกจากรถทุกครั้งที่พ่อแม่หักพวงมาลัยด้วยอารมณ์ เขาไม่รู้ว่าจะตกลงตรงไหน ไม่รู้ว่าใครจะมารับกลับ และไม่รู้ด้วยซ้ำว่าตัวเองสมควรจะอยู่บนถนนเส้นนี้ตั้งแต่แรกหรือไม่

การหย่าร้างจึงไม่ใช่จุดจบของความเป็นพ่อแม่ แต่มันคือบททดสอบว่าจะยังรักษาพื้นที่ให้เด็กได้รักทั้งสองฝ่ายโดยไม่รู้สึกผิดได้หรือไม่

-5- 
ปกป้องลูก โดยไม่บังคับให้เขาเลือกใคร

สิ่งที่ทำร้ายเด็กมากที่สุด ไม่ใช่เสียงทะเลาะที่ดัง แต่คือการถูกวางให้อยู่ตรงกลางโดยที่เขาไม่อาจปฏิเสธได้ เขากลายเป็นผู้ฟังที่ไม่สมัครใจ กลายเป็น “ล่าม” ที่ถูกบังคับให้ส่งข้อความไปอีกฝ่าย หรือกลายเป็นหลักฐานที่พ่อแม่หยิบมาอ้างเพื่อยืนยันความถูกต้องของตนเอง

สิ่งเหล่านี้อาจดูเล็กน้อยในสายตาผู้ใหญ่ แต่สำหรับเด็กคือการสื่อสารชัดเจนว่า “เธอต้องเลือกใครสักคน”

การปกป้องลูกจากสถานการณ์แบบนี้ จึงไม่ใช่เรื่องของการทำให้บ้านเงียบสงบตลอดเวลา เพราะความขัดแย้งเป็นส่วนหนึ่งของการอยู่ร่วมกันอยู่แล้ว แต่คือการกำหนดอย่างมีสติว่า เด็กจะไม่ถูกใช้เป็นอาวุธหรือเป็นสนามรบ

• ไม่ใช้ลูกเป็นสื่อกลาง
  การบอกว่า “ไปบอกพ่อให้หน่อยสิว่าแม่เหนื่อยแค่ไหน” หรือ “ไปถามแม่สิว่าทำไมไม่สนใจ” เป็นการโยนภาระที่หนักเกินไปให้กับเด็ก เขาจะรู้สึกว่าความสัมพันธ์ของพ่อแม่ขึ้นอยู่กับคำพูดของเขา ซึ่งเป็นภาระที่ใหญ่เกินวัย
  
• ไม่ขอความเห็นใจผ่านลูก
  คำพูดอย่าง “ถ้าไม่มีพ่อ/แม่ ชีวิตเราคงดีกว่านี้” หรือแม้แต่การทำให้เด็กเห็นน้ำตาพร้อมประโยคว่า “มีแต่หนูที่เข้าใจแม่” คือการสวมเสื้อเกราะแห่งความเศร้าไว้บนบ่าที่เล็กเกินกว่าจะรับไหว
  
• ไม่เปรียบเทียบให้ลูกตัดสิน
  การถามตรง ๆ ว่า “หนูรักใครมากกว่า” อาจไม่เกิดขึ้นในชีวิตจริง แต่การเปรียบเทียบแฝงอยู่ในบทสนทนามากมาย การเน้นข้อผิดพลาดของอีกฝ่าย การประชดประชันต่อหน้าลูก หรือการทำให้เด็กรู้สึกผิดถ้าเลือกใช้เวลากับอีกคนหนึ่ง
  

การปกป้องลูกในสถานการณ์ความขัดแย้ง จึงไม่ใช่การสร้างภาพว่าครอบครัวไร้ปัญหา แต่คือการยอมรับความจริงอย่างซื่อตรง และเลือกจะ กันพื้นที่หนึ่งไว้ให้ลูก เป็นพื้นที่ที่เขาจะยังได้เป็นเด็ก ที่ยังได้หัวเราะโดยไม่ต้องกังวลว่าเสียงหัวเราะนั้นจะไปเข้าข้างใคร

นี่คือความรับผิดชอบที่ละเอียดอ่อนที่สุดของพ่อแม่ ไม่ใช่การห้ามไม่ให้ทะเลาะ แต่คือการกำหนดเขตแดนให้ชัดว่า “ลูกจะไม่ถูกลากเข้ามาอยู่ตรงกลาง” การเลือกกลืนคำพูดหนึ่งคำ การหยุดสายตาประชดหนึ่งครั้ง หรือการหันไปหาคนกลางเพื่อช่วยประคองความสัมพันธ์ อาจเป็นการเสียสละเล็ก ๆ ของพ่อแม่ แต่สำหรับเด็ก มันคือการยืนยันที่ยิ่งใหญ่ที่สุดว่า ความรักของเขาไม่จำเป็นต้องถูกแบ่งครึ่ง

-6-
ความรักที่ไม่ควรถูกแบ่งครึ่ง

สิ่งที่เด็กปรารถนามากที่สุด ไม่ใช่บ้านที่ไร้ปัญหา แต่คือบ้านที่ยังปลอดภัยพอจะเป็น “บ้าน” แม้ในวันที่ผู้ใหญ่ไม่เข้าใจกัน เขาไม่ได้คาดหวังว่าจะเห็นพ่อแม่รักกันตลอดไป เขารู้ตั้งแต่เล็กแล้วว่าความรักอาจเปลี่ยนรูปได้ แต่สิ่งที่เขายังเฝ้าหวังคือ ความรักที่มาจากพ่อและแม่จะยังเป็นของเขาอย่างเต็มที่

การบังคับให้เด็กเลือกข้าง จึงไม่ใช่เพียงการแยกครอบครัวออกเป็นสองฝั่ง แต่คือการผ่าหัวใจเล็ก ๆ ออกเป็นสองส่วน แล้วบอกให้เขาตัดสินใจทิ้งข้างใดข้างหนึ่ง ความรักที่ควรจะเป็นรากฐานให้เขายืนได้อย่างมั่นคง กลับกลายเป็นบาดแผลที่สอนเขาว่า ความรักมีเงื่อนไข และเขาต้องเลือกจะทรยศใครสักคนเสมอ

เด็กที่เติบโตมากับบทเรียนเช่นนี้ มักมีร่องรอยบางอย่างที่ไม่จางง่าย บางคนเติบโตมาด้วยความกลัวว่าจะถูกทิ้งทุกครั้งที่มีความสัมพันธ์ใหม่ บางคนเลือกสร้างกำแพงสูงเพื่อปกป้องตัวเองจากความใกล้ชิด เพราะเรียนรู้ตั้งแต่เด็กแล้วว่า ความรักอาจมาพร้อมคำสั่งให้หักหลังใครอีกคนอยู่เสมอ

แต่ถ้าพ่อแม่ยอมปกป้องเด็กจากการ “แบ่งครึ่งความรัก” โลกของเขาจะต่างออกไปอย่างสิ้นเชิง เขาจะเติบโตมากับความเชื่อมั่นว่า ถึงผู้ใหญ่จะขัดแย้งกัน แต่เขายังมีสิทธิ์รักทั้งสองคนได้เต็มมือโดยไม่ต้องรู้สึกผิด และเขาจะนำบทเรียนนี้ไปใช้ในความสัมพันธ์อื่น ๆ ในชีวิตว่า ความรักที่แท้จริงไม่ใช่การบังคับให้ใครเลือกข้าง แต่คือการเปิดพื้นที่ให้ทุกคนได้เป็นของตัวเอง

บ้านไม่จำเป็นต้องสมบูรณ์แบบ แต่ยังคงเป็นบ้านได้ หากพ่อแม่เลือกเก็บพื้นที่หนึ่งไว้ให้ลูก พื้นที่ที่เขาจะเป็นเด็กได้เต็มที่ ไม่ต้องเป็นกรรมการ ไม่ต้องเป็นผู้พิพากษา และไม่ต้องเป็นตัวแทนของใคร บ้านอาจมีรอยร้าว แต่หัวใจของเด็กยังคงมีสิทธิ์ที่จะรักได้ครบทุกด้าน

เพราะสุดท้ายแล้ว ความขัดแย้งคือเรื่องธรรมดาของผู้ใหญ่ 

แต่ความรักไม่ควรถูกทำให้เป็นเงื่อนไขของเด็ก

อ้างอิง

• Children and Divorce: A Rapid Review Targeting Cognitive Dissonance – ศึกษาผลกระทบของความขัดแย้งในครอบครัวและการทำให้เด็กต้อง “เลือกข้าง”
• Family Communication Patterns and Conflict Management Styles in Thai Families (งานวิจัยในจังหวัดเชียงใหม่) – วิเคราะห์รูปแบบการสื่อสารและการจัดการความขัดแย้งในครอบครัวไทย
• Parenting Styles and Behavioral Problems among Preschoolers in Thailand – สำรวจผลกระทบของสไตล์การเลี้ยงดูที่มีต่อพฤติกรรมเด็กวัยก่อนเรียน
• Should Children Bear the Burden of Choosing Between Parents or Cutting Off One Parent from Their Life? – งานวิจัยและข้อเสนอแนะเกี่ยวกับผลเสียจากการทำให้เด็กต้องเลือกข้าง
• Parental Conflict and Its Effect on Child Growth – ศึกษาผลของความขัดแย้งพ่อแม่ต่อพัฒนาการทางร่างกายและจิตใจเด็ก
• Child Positions in Divorced Families with Prolonged Conflicts – วิเคราะห์สถานะและบทบาทที่เด็กต้องรับเมื่อครอบครัวหย่าร้างยืดเยื้อ
• Why You Shouldn’t Make Your Kids Pick Sides in a Divorce – บทความเชิงจิตวิทยาและแนวทางการเลี้ยงดูเพื่อไม่ให้เด็กต้องเลือกข้าง
• 5 Co-Parenting Tips For Not Making Your Kids “Choose Sides” – คำแนะนำเชิงปฏิบัติสำหรับพ่อแม่ที่ต้องการเลี้ยงดูลูกโดยไม่สร้างบาดแผลจากการเลือกข้าง